Het overhaast privatiseren en liberaliseren van de elektriciteitsmarkt kan leiden tot ernstige economische ontwrichting. Daarvoor waarschuwt de Zuid-Afrikaanse minister van Energie, Kgosientsho Ramokgopa. Terwijl het land kampt met aanhoudende stroomtekorten en hervormingen noodzakelijk zijn, benadrukt de bewindspersoon dat een ondoordachte overstap naar een groothandelsmarkt de kwetsbaarste burgers buitensluit. Het dossier is niet alleen cruciaal voor Afrika, maar dient wereldwijd als een belangrijk leermoment over de balans tussen marktwerking, duurzaamheid en sociale gelijkheid bij de energietransitie.
Om de transitie rechtvaardig te houden, stelt Ramokgopa voor dat bilaterale stroomhandelaren een zogeheten 'wheeling fee' gaan betalen. Deze vergoeding voor het gebruik van het stroomnet moet direct worden ingezet om gratis basiselektriciteit voor arme huishoudens te financieren. Zonder deze bijdrage dreigt het staatsbedrijf Eskom achter te blijven met onrendabele netwerken en verlieslatende klanten. Deze aanpak vertoont overeenkomsten met Europese regelgeving, waar nettarieven en sociale waarborgen eveneens strak gereguleerd worden om marktverstoringen en energiearmoede effectief te voorkomen.
Voor Europese en Nederlandse energiebedrijven die internationaal investeren, onderstreept dit debat de complexiteit van buitenlandse marktdeformaties. Investeerders moeten niet alleen rekening houden met technologische eisen, maar ook met strenge maatschappelijke compensatiemechanismen. Transparante kostenstructuren voor netgebruik worden wereldwijd de norm. Bedrijven die anticiperen op maatschappelijk verantwoord ondernemen behouden hierdoor een strategisch voordeel bij wereldwijde duurzaamheidsprojecten.
De komende periode zal blijken of de Zuid-Afrikaanse regering erin slaagt om private investeerders aan te trekken zonder de sociale stabiliteit in gevaar te brengen. Het wetsvoorstel voor de nieuwe netvergoedingen veroorzaakt stevige debatten tussen marktpartijen en de overheid. Als deze evenwichtsoefening slaagt, kan het model als blueprint dienen voor andere opkomende economieën die voor dezelfde opgave staan. Eén ding is zeker: een geslaagde energietransitie vereist niet alleen marktwerking, maar bovenal een solide maatschappelijk fundament.